Νοημοσύνη, πόσο εύκολα μιλάμε γι’ αυτή;

Κάθε άτομο είναι διαφορετικό όσον αφορά ικανότητες όπως η κατανόηση και η σύνθεση ιδεών, η αποτελεσματική προσαρμογή στο περιβάλλον, η μάθηση από την εμπειρία, η χρήση διαφορετικών συλλογισμών και οι στρατηγικές αντιμετώπισης εμποδίων με τη σκέψη. Έτσι οι νοητικές επιδόσεις αναπόφευκτα διαφέρουν ανάλογα με τις περιστάσεις και τους διαφορετικούς τομείς, αφού τα κριτήρια αξιολόγησης συμβαδίζουν με την κάθε περίπτωση. Οι προσπάθειες διευκρίνισης και οργάνωσης αυτού του σύνθετου συνόλου φαινομένων, δημιουργούν την ποικιλία εννοιών της νοημοσύνης (Neisser et al. 1997).

*Σημαντική εννοιολογική διευκρίνιση: Η νοημοσύνη ορίζεται αφενός ως θεωρητική κατασκευή και αφετέρου ως ψυχομετρικό αποτέλεσμα. Τα ψυχομετρικά τεστ αποτελούν λειτουργικές προσεγγίσεις και όχι απόλυτες αναπαραστάσεις της ανθρώπινης νοητικής ικανότητας.

Από τη φιλοσοφία στην επιστημονική ψυχολογία

Κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, η ψυχολογία αποσπάται από τη φιλοσοφία και συγκροτείται ως αυτόνομη επιστημονική πειθαρχία. Ο Francis Galton (1883), από τους πρώτους ερευνητές που ασχολήθηκαν συστηματικά με την κληρονομικότητα, τη συνάφεια και την παλινδρόμηση προς τον μέσο όρο, ίδρυσε το πρώτο ανθρωπομετρικό εργαστήριο. Παράλληλα, ο James McKeen Cattell (1879), υπήρξε ο πρώτος ερευνητής που χρησιμοποίησε τον όρο «νοητικό τεστ», συμβάλλοντας στη διαμόρφωση των πρώιμων ψυχομετρικών προσεγγίσεων.

*Σημείωση: Τα πρώτα τεστ αξιολογούσαν κυρίως αισθητηριακές και κινητικές λειτουργίες και όχι τη νοημοσύνη όπως ορίζεται στη σύγχρονη ψυχολογία.

Πρώιμη κλινική και εκπαιδευτική αξιολόγηση

Εξίσου σημαντική υπήρξε η συμβολή ερευνητών που έθεσαν τις βάσεις της κλινικής και εκπαιδευτικής αξιολόγησης της νοητικής λειτουργίας. Ο Emil Kraepelin συνέβαλε στη δημιουργία των πρώτων κλινικών τεστ για ψυχιατρικούς πληθυσμούς, ενισχύοντας τη διαφοροποίηση της νοητικής λειτουργίας από την ψυχική παθολογία. Παράλληλα ο Hermann Ebbinghaus (1897) ανέπτυξε πρώιμα τεστ αξιολόγησης σχολικών ικανοτήτων, θέτοντας τις μεθοδολογικές βάσεις για την μετέπειτα ανάπτυξη των ομαδικών τεστ νοημοσύνης (Μόττη, 1999).

Εξελικτικές και κοινωνικοπολιτισμικές θεωρίες

Οι θεωρίες του Jean Piaget (1972) και του Lev Vygotsky (1978). Υπήρξαν καθοριστικές.

Ο Piaget περιέγραψε τη νοημοσύνη ως μια δυναμική και διαρκώς μεταβαλλόμενη  ισορροπία μεταξύ  αφομοίωσης νέων πληροφοριών και προσαρμογής των υπαρχουσών γνωστικών δομών. Αντίστοιχα, ο Vygotsky τόνισε ότι οι νοητικές λειτουργίες είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με το κοινωνικό πλαίσιο, τη γλώσσα και τις πρώιμες αλληλεπιδράσεις του ατόμου με το περιβάλλον του (κοινωνικοπολιτισμικός χαρακτήρας της γνωστικής ανάπτυξης).

Πολυπλοκότητα και διαφοροποίηση της νοημοσύνης

Η θεωρεία των Πολλαπλών Νοημοσυνών του Howard Gardner (1983) και η Τριαρχική Θεωρία της Νοημοσύνης του Robert Sternberg (1985) ανέδειξαν την ποικιλομορφία και την πολυπλοκότητα της έννοιας της νοημοσύνης, διευρύνοντας το θεωρητικό πλαίσιο πέρα από τις παραδοσιακές ψυχομετρικές προσεγγίσεις (Neisser et al., 1997)

*Σύγχρονη κριτική: Παρά την θεωρητική τους αξία, οι θεωρίες αυτές έχουν δεχθεί έντονη κριτική ως προς την ψυχομετρική τους εγκυρότητα.

Ψυχομετρικά εργαλεία και τυποποίηση

Προς τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα, το ενδιαφέρον για τη μέτρηση της νοημοσύνης εντείνεται. Οι Alfred Binet, Victor Henri και Théodore Simon δημιούργησαν την πρώτη σύγχρονη κλίμακα μέτρησης της νοημοσύνης. Ο Lewis Terman προσαρμόζει το εργαλείο αυτό στις Ηνωμένες Πολιτείες (Stanford-Binet), ενώ το 1986 αναθεωρείται από τους Thorndike, Hagen και Sattler, διαμορφώνοντας μια από τις πιο αξιόπιστες κλίμακες αξιολογήσεις για ηλικίες 2-23 ετών.

Ο David Wechsler, από τη δεκαετία του 1930, ανέπτυξε μια σειρά κλιμάκων νοημοσύνης για παιδιά, εφήβους και ενήλικες (WAIS, WISC, WPPSI), οι οποίες χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα σε νεότερες εκδόσεις. Επιπλέον, το Τεστ Προοδευτικών Μητρών του Raven (Court & Raven, 1986) παραμένει ένα από τα σημαντικότερα ψυχομετρικά εργαλεία αξιολόγησης της νοημοσύνης (Μόττη, 1999).

Προσπάθειες Ορισμού και επιστημονικής συναίνεσης

Το 1921 πραγματοποιείται το πρώτο συμπόσιο στις ΗΠΑ με τίτλο «Η νοημοσύνη και η μέτρηση της», όπου ως βασικά χαρακτηριστικά αναδείχθηκαν η ικανότητα μάθησης, η αφηρημένη σκέψη και προσαρμογή στο περιβάλλον. Αντίστοιχα, το συμπόσιο του 1986 (Sternberg & Detterman) έδωσε έμφαση στη γνώση του εαυτού και στον αυτοέλεγχο.

Ένα από τα μεγαλύτερα συμπόσια όλων των εποχών (Snyderman & Rothman, 1987),  με τη συμμετοχή περίπου 1.020 ειδικών, ανέδειξε ως κεντρικά στοιχεία της νοημοσύνης την αφηρημένη σκέψη, την μάθηση και την επίλυση προβλημάτων, καθώς και δεξιότητες όπως η μνήμη, η γλωσσική και μαθηματική ικανότητα και η ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών (Μόττη, 1999).

Σύγχρονες επεκτάσεις και κριτικές προσεγγίσεις

Παρά τις παραπάνω προσπάθειες, οι ορισμοί της νοημοσύνης δεν τυγχάνουν καθολικής αποδοχής. Η σύγχρονη συζήτηση προτείνει μια πιο ολιστική και διαπολιτισμική προσέγγιση, λαμβάνοντας υπόψη τη γνωστική διαφορετικότητα, τον τρόπο ζωής, την πολιτισμικότητα και την πολυπολιτισμικότητα.

 Ο παράγοντας g όπως εισήχθη από τον Charles Spearman, παραμένει κεντρικός στην σύγχρονη ψυχομετρία, με έρευνες να υποστηρίζουν την ύπαρξη ενός γενικού παράγοντα νοημοσύνης (g, factor), που εξηγεί τη θετική συσχέτιση μεταξύ διαφορετικών γνωστικών δεξιοτήτων (Deary, 2010). Παράλληλα, η έννοια της συναισθηματικής νοημοσύνης, όπως ορίστηκε από τους Peter Salovey και John Mayer (2008) και αναπτύχθηκε περαιτέρω στη σύγχρονη βιβλιογραφία, ως ικανότητα επεξεργασίας συναισθηματικών πληροφοριών, διευρύνει το πεδίο κατανόησης της ανθρώπινης νοημοσύνης χωρίς να ταυτίζεται με το IQ.

Σύγχρονες προσεγγίσεις τονίζουν ότι η νοημοσύνη εκδηλώνεται διαφορετικά ανάλογα με το πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται ένας άνθρωπος. Οι γνωστικές δεξιότητες, τα κριτήρια προσαρμογής και οι μορφές επίλυσης προβλημάτων διαφοροποιούνται ανάλογα με κοινωνικές αξίες, πολιτισμικά πρότυπα και συλλογικές ή ατομικιστικές δομές, γεγονός που καθιστά αναγκαία μια περισσότερο πολιτισμικά ευαίσθητη κατανόηση της νοημοσύνης (Sternberg, 2004).

Σημαντική είναι και η συμβολή της νευροεπιστήμης, με το μοντέλο P-FIT (Jung & Haier, 2007) να συνδέει τη νοημοσύνη με δίκτυα του μετωπιαίου και βρεγματικού λοβού.

Συμπερασματικά

Το ζήτημα της νοημοσύνης απασχολούσε και συνεχίζει να απασχολεί έντονα την επιστημονική κοινότητα. Οι σύγχρονες προσεγγίσεις αναδεικνύουν το αδύνατο μιας απόλυτης αξιολόγησης και ερμηνείας της νοημοσύνης, προάγοντας τη συμπληρωματική χρήση ψυχομετρικών εργαλείων με σοβαρότητα, δεοντολογική ευθύνη και μόνο από ειδικούς (Σταλίκας, Τριλίβα, Ρούσση, 2002).

Παράλληλα, καθίσταται ολοένα και πιο σαφές ότι η μέτρηση της νοημοσύνης δεν ταυτίζεται με το νόημα ή τη λειτουργικότητα της ανθρώπινης εμπειρίας. Οι ψυχομετρικοί δείκτες μπορούν να προσφέρουν πληροφορίες για συγκεκριμένες  γνωστικές ικανότητες, αλλά δεν επαρκούν για να περιγράψουν τον τρόπο με τον οποίο το άτομο κατανοεί τον εαυτό του, σχετίζεται με τους άλλους, νοηματοδοτεί την εμπειρία και προσαρμόζεται στις προκλήσεις της ζωής. Η διάκριση αυτή αναδεικνύει τη σημασία μιας πιο σύνθετης και ανθρώπινης προσέγγισης της νοημοσύνης, πέραν από αριθμητικούς δείκτες και τυποποιημένες αξιολογήσεις.

Συγγραφή:

Πεπέτσιος Γεώργιος, Εγγεγραμμένος Συμβουλευτικός Ψυχολόγος (MSc/Europsy), Ψυχοθεραπευτής (CBT/EABCT, ACT, CFT, EMDR, CRM, CI, ADH), Επόπτης & Διερμηνέας Κυπριακής Νοηματικής Γλώσσας – www.cypsychotherapy.com 

Συνολική Βιβλιογραφία

Deary, I. J. (2010). Intelligence: A very short introduction. Oxford University Press.

Flynn, J. R. (2007). What is intelligence? Beyond the Flynn effect. Cambridge University Press.

Gardner, H. (1983). Frames of mind: The theory of multiple intelligences. Basic Books.

Jung, R. E., & Haier, R. J. (2007). The Parieto-Frontal Integration Theory (P-FIT) of intelligence: Converging neuroimaging evidence. Behavioral and Brain Sciences, 30(2), 135–154. https://doi.org/10.1017/S0140525X07001185

Maher, B. A., & Maher, W. B. (1994). Psychological assessment. McGraw-Hill.

Mayer, J. D., Salovey, P., & Caruso, D. R. (2008). Emotional intelligence: New ability or eclectic traits? American Psychologist, 63(6), 503–517. https://doi.org/10.1037/0003-066X.63.6.503

Neisser, U., Boodoo, G., Bouchard, T. J., Boykin, A. W., Brody, N., Ceci, S. J., Halpern, D. F., Loehlin, J. C., Perloff, R., Sternberg, R. J., & Urbina, S. (1997). Intelligence: Knowns and unknowns. American Psychologist, 51(2), 77–101. https://doi.org/10.1037/0003-066X.51.2.77

Piaget, J. (1972). Psychology and epistemology: Towards a theory of knowledge. Penguin Books.

Snyderman, M., & Rothman, S. (1987). Survey of expert opinion on intelligence and aptitude testing. American Psychologist, 42(2), 137–144. https://doi.org/10.1037/0003-066X.42.2.137

Spearman, C. (1904). “General intelligence,” objectively determined and measured. The American Journal of Psychology, 15(2), 201–292. https://doi.org/10.2307/1412107

Sternberg, R. J. (1985). Beyond IQ: A triarchic theory of human intelligence. Cambridge University Press.

Sternberg, R. J. (2004). Culture and intelligence. American Psychologist, 59(5), 325–338. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.5.325

Σταλίκας, Α., Τριλίβα, Σ., & Ρούσση, Π. (2002). Ψυχομετρικά εργαλεία στην Ελλάδα. Ελληνικά Γράμματα.